13 kwietnia 2026 r. wchodzą w życie zmienione przepisy dotyczące kontroli wykorzystywania zwolnień od pracy związanych z chorobą lub opieką. Znacząco doprecyzowano dotychczasowe przepisy, w kilku miejscach wypełniono luki prawne. Zmiany dotyczą zarówno kontroli dokonywanej przez ZUS, jak i płatników składek.
Zmianie ulega art. 68 ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, po którym dodano kilka nowych artykułów regulujących kwestie kontroli. Niektóre z wprowadzonych do ustawy regulacji zostaną przeniesione z dotychczasowego poziomu rozporządzenia, jednocześnie z ustawy usunięto delegację do wydania rozporządzenia określającego szczegółowe zasady i tryb kontroli prawidłowości wykorzystywania zwolnień od pracy oraz formalnej kontroli zaświadczeń lekarskich. Kwestie te zostaną uregulowane ustawowo.
Do kontroli uprawniony jest ZUS oraz płatnicy składek na ubezpieczenie chorobowe, którzy zgłaszają do ubezpieczenia chorobowego powyżej 20 ubezpieczonych.
Ważne: Kontrole mogą przeprowadzać nie tylko pracodawcy, ale także np. zleceniodawcy. ZUS przeprowadza kontrolę z urzędu lub na wniosek płatnika składek.
Zakres kontroli
Kontrola obejmuje prawidłowość wykorzystywania zwolnień od pracy zgodnie z ich celem. Doprecyzowano, że ZUS będzie uprawniony do kontrolowania osób również po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego, gdyż kwestia ta wywoływała wątpliwości.
Kontrola obejmuje:
- zwolnienia z powodu niezdolności do pracy, za które przysługuje:
- zasiłek chorobowy,
- świadczenie rehabilitacyjne,
- wynagrodzenie chorobowe,
- zwolnienia z powodu konieczności osobistego sprawowania opieki, za które przysługuje zasiłek opiekuńczy.
Kontrola polega na ustaleniu, czy osoba kontrolowana nie podejmuje działań określonych w art. 17 ust. 1 ustawy – czy nie wykonuje pracy zarobkowej lub nie wykorzystuje zwolnienia od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia.
Ważne: Należy pamiętać, że od 13 kwietnia dopuszcza się wykonywanie podczas „zwolnienia” incydentalnych czynności zarobkowych. Możliwe będzie także wykonywanie innej pracy w tym okresie, jeżeli praca zarobkowa w ramach określonego tytułu może być wykonywana z uwagi na rodzaj tej pracy i w ramach tego tytułu nie zostało wystawione zaświadczenie lekarskie.
W przypadku zasiłku opiekuńczego kontrola ma za zadanie ustalić dodatkowo, czy poza ubezpieczonym nie ma innych członków rodziny pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, mogących zapewnić opiekę; chyba, że dotyczy to sprawowania opieki nad chorym dzieckiem w wieku do 2 lat.
Sposób przeprowadzania kontroli
Czynności kontrolne są prowadzone w miejscu zamieszkania, miejscu pobytu, miejscu pracy osoby kontrolowanej lub w miejscu wykonywania przez nią pozarolniczej działalności lub w innym miejscu, jeżeli jest to konieczne ze względu na cel kontroli.
Kontrola jest dokonywana z wykorzystaniem środków adekwatnych i proporcjonalnych do celu kontroli, z poszanowaniem prywatności osoby kontrolowanej oraz innych osób przebywających w miejscu kontroli oraz w sposób wolny od ryzyka pogorszenia się stanu zdrowia osoby kontrolowanej i zakłócania procesu leczenia lub rekonwalescencji, a czas jej trwania jest ograniczony do okresu niezbędnego do dokonania ustaleń z tej kontroli.
Przykład: Podczas kontroli realizowanej przez upoważnionych przez pracodawcę pracowników powstały wątpliwości odnośnie realizacji obowiązków przez chorego pracownika, który otrzymuje wynagrodzenie chorobowe.
Pracodawca siłą rzeczy nie jest w stanie dokonać oceny każdej sytuacji. Wątpliwości, czy zwolnienie od pracy było wykorzystywane niezgodnie z jego celem rozstrzyga właściwa jednostka organizacyjna ZUS, do której pracodawca powinien się w takiej sytuacji zwrócić. ZUS w razie potrzeby może wystąpić o opinię do lekarza, który wystawił zwolnienie lekarskie lub lekarza orzecznika.
Kontrolującemu przysługuje uprawnienie do:
- wstępu do miejsca przeprowadzania kontroli,
- legitymowania osoby kontrolowanej wyłącznie w celu ustalenia tożsamości,
- żądania oraz odbierania informacji od osoby kontrolowanej, jej płatnika składek lub lekarza leczącego,
- dostępu do danych ubezpieczonego i płatnika składek gromadzonych przez ZUS na koncie ubezpieczonego i koncie płatnika składek
– jeżeli jest to uzasadnione celem prowadzonej kontroli.
Kontrolujący jest obowiązany do:
- okazania osobie kontrolowanej lub osobie przebywającej w miejscu przeprowadzania kontroli legitymacji służbowej albo pracowniczej oraz upoważnienia do przeprowadzenia kontroli;
- poinformowania osoby kontrolowanej o jej uprawnieniach, w tym o możliwości zgłoszenia zastrzeżeń do protokołu kontroli;
- zachowania w tajemnicy wszelkich informacji dotyczących prywatności osoby kontrolowanej pozyskanych w czasie kontroli.
Osoba kontrolowana jest obowiązana do:
- umożliwienia przeprowadzenia kontroli;
- udostępnienia kontrolującemu na jego żądanie informacji w zakresie kontroli;
- składania wyjaśnień w zakresie kontroli na żądanie kontrolującego.
Ustalenia kontroli opisuje się w protokole kontroli, którego treść określa nowy art. 68e ustawy. Zmiany protokołu kontroli dokonuje się przez wydanie aneksu do protokołu kontroli.
Osoba kontrolowana ma prawo w terminie 7 dni od dnia otrzymania protokołu kontroli lub aneksu do protokołu kontroli złożyć zastrzeżenia do ustaleń w nich zawartych, wskazując równocześnie stosowne środki dowodowe.
Protokół kontroli stanowi podstawę do wszczęcia przez ZUS postępowania w sprawie ustania prawa do zasiłku chorobowego, zasiłku opiekuńczego lub świadczenia rehabilitacyjnego oraz stanowi dowód w tym postępowaniu, chyba, że z protokołu lub z uwzględnionych do niego zastrzeżeń nie wynika, że zwolnienie od pracy było wykorzystywane niezgodnie z jego celem.
Podstawa prawna:
- art. 68 – 68g ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (tekst jedn. Dz. U. z 2025 r., poz. 501)
- ustawa z 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2026 r., poz. 26)
Najnowsze komentarze